عرضه، تولید، تقاضا و چشم‌انداز بازار جهانی پسته در آستانه فصل ۲۰۲۶/۲۷
تاریخ تهیه: شهریور ۱۴۰۵ / سپتامبر ۲۰۲۶
بازار جهانی پسته در مقطع کنونی در وضعیتی قرار دارد که از یک سو تقاضای بلندمدت همچنان رو به رشد و ساختار بازار از نظر جغرافیایی در حال گسترش است و از سوی دیگر، تولید پسته به دلیل چرخه باردهی متناوب، خشکسالی، گرما، محدودیت آب و ریسک‌های ژئوپلیتیک با نوسان قابل توجه مواجه است. داده‌های International Nut and Dried Fruit Council (INC) نشان می‌دهد تولید جهانی پسته طی یک دهه گذشته تقریباً دو برابر شده و از حدود ۵۶۹ هزار تن در فصل ۲۰۱۴/۱۵ به بیش از یک میلیون تن در سال‌های اخیر رسیده است. (International Nut & Dried Fruit Council)
با این حال، فصل ۲۰۲۵/۲۶ یک فصل عادی نیست. برآورد فوریه ۲۰۲۶ وزارت کشاورزی آمریکا (USDA) تولید جهانی را حدود ۱.۱ میلیون تن، یعنی ۸ درصد کمتر از فصل قبل، پیش‌بینی کرده است. افت تولید ترکیه، ایران و سوریه بیش از افزایش تولید آمریکا بوده است. در مقابل، تولید آمریکا با رشد ۴۳ درصدی به رکورد حدود ۷۱۳ هزار تن رسیده است. (USDA Apps)
از منظر تقاضا، بازارهای چین، اتحادیه اروپا، هند، خاورمیانه و بازار داخلی آمریکا مهم‌ترین موتورهای مصرف هستند. در عین حال، ساختار تقاضا در حال تغییر است: مصرف پسته از شکل سنتی «آجیل و تنقلات» به سمت مغز پسته، صنایع غذایی، بستنی، شکلات، شیرینی، محصولات سلامت‌محور و مواد اولیه صنعتی در حال حرکت است. بنابراین، رقابت آینده صرفاً بر سر تولید پسته خام نخواهد بود، بلکه بر سر کیفیت، فرآوری، مغز، بسته‌بندی، قابلیت ردیابی، استانداردهای غذایی و دسترسی به بازار خواهد بود.
برای ایران، وضعیت دوگانه است. ایران همچنان یکی از سه قطب اصلی تولید جهان است، اما مزیت تولیدی آن به علت محدودیت آب، گرمای شدید، قطعی برق و مشکلات لجستیکی تحت فشار قرار دارد. در مقابل، مزیت‌های مهمی همچون تنوع ارقام، سابقه صادرات، دانش تولید، نزدیکی به بازارهای آسیا و خاورمیانه و ظرفیت بالای فرآوری همچنان وجود دارد. بنابراین فرصت اصلی ایران در سال‌های آینده، تبدیل پسته از یک محصول خام صادراتی به یک محصول برندشده، فرآوری‌شده و بازارمحور است.
۱. ساختار بازار جهانی پسته
پسته یکی از سریع‌ترین بخش‌های در حال توسعه بازار جهانی خشکبار است. داده‌های INC نشان می‌دهد مصرف پسته در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۷ درصد از کل مصرف جهانی مغزها را تشکیل داده و پس از بادام، گردو و بادام‌هندی در جایگاه مهمی قرار گرفته است. آسیا با حدود ۴۷ درصد مصرف جهانی مغزها، مهم‌ترین منطقه تقاضا محسوب می‌شود و اروپا نیز حدود ۳۰ درصد سهم دارد. (International Nut & Dried Fruit Council)
از طرف عرضه، بازار به‌شدت متمرکز است. در فصل ۲۰۲۳/۲۴، آمریکا حدود ۶۷۸ هزار تن، ترکیه ۱۸۰ هزار تن و ایران ۱۶۸ هزار تن تولید داشته‌اند. این سه کشور در مجموع حدود ۸۶ درصد تولید جهانی را در اختیار داشته‌اند. سوریه نیز تولیدکننده مهم بعدی است، در حالی که اسپانیا، یونان، ایتالیا، استرالیا و افغانستان در مقیاس کوچک‌تر در حال توسعه هستند. (International Nut & Dried Fruit Council)
این تمرکز باعث می‌شود هرگونه تغییر در تولید آمریکا، ایران یا ترکیه مستقیماً بر قیمت و جریان تجارت جهانی اثر بگذارد.
۲. وضعیت عرضه در فصل ۲۰۲۵/۲۶
آخرین برآورد جامع USDA که در فوریه ۲۰۲۶ منتشر شده، تولید جهانی پسته در فصل ۲۰۲۵/۲۶ را حدود ۱.۱ میلیون تن بر مبنای پسته با پوست پیش‌بینی می‌کند؛ یعنی حدود ۸ درصد کمتر از فصل قبل. کاهش تولید ایران، ترکیه و سوریه عامل اصلی این افت است. در عین حال، صادرات جهانی برخلاف تولید، حدود ۶ درصد رشد کرده و به رکورد ۶۸۳ هزار تن رسیده است. (USDA Apps)
این نکته بسیار مهم است: کاهش تولید الزاماً به معنی کاهش تجارت جهانی نیست. رشد تولید آمریکا و آزاد شدن موجودی‌های آن، بخشی از کاهش عرضه سایر کشورها را جبران کرده است.
INC نیز تصویری مشابه ارائه می‌کند. بر اساس برآورد مارس ۲۰۲۶، تولید جهانی فصل ۲۰۲۵/۲۶ حدود ۱.۰۹ میلیون تن برآورد شده است. اختلاف میان رقم INC و USDA ناشی از تفاوت زمان تهیه گزارش، روش برآورد و منابع مورد استفاده است، اما هر دو منبع بر یک واقعیت اصلی توافق دارند: عرضه جهانی نسبت به فصل‌های پربازده کاهش یافته است. (International Nut & Dried Fruit Council)
۳. آمریکا؛ بزرگ‌ترین بازیگر عرضه جهانی
آمریکا در سال‌های اخیر به مهم‌ترین قدرت تولید و صادرات پسته تبدیل شده است.
بر اساس USDA، تولید آمریکا در فصل ۲۰۲۵/۲۶ به ۷۱۳ هزار تن رسیده که ۴۳ درصد بیشتر از سال قبل و یک رکورد تاریخی است. دلیل اصلی این رشد، چرخه باردهی متناوب درختان پسته است؛ فصل ۲۰۲۵/۲۶ یک سال «on-year» برای کالیفرنیا محسوب می‌شود. (USDA Apps)
INC نیز رقم ۷۱۳.۳ هزار تن را تأیید کرده است. نکته مهم‌تر آن است که صادرات آمریکا نیز مجدداً در حال افزایش بوده است. صادرات آمریکا در فصل ۲۰۲۴/۲۵ حدود ۴۲۶ هزار تن بود و برای فصل ۲۰۲۵/۲۶ USDA صادرات نزدیک به ۴۲۵ هزار تن را پیش‌بینی کرده است. (International Nut & Dried Fruit Council)
آمریکا علاوه بر حجم تولید، از مزیت‌های مهمی مانند:
- فناوری کشاورزی؛
- بهره‌وری بالا؛
- مکانیزاسیون؛
- صنایع فرآوری پیشرفته؛
- بسته‌بندی؛
- استانداردهای صادراتی؛
- دسترسی به سرمایه؛
- و شبکه توزیع جهانی
برخوردار است.
در نتیجه، آمریکا در بازار جهانی صرفاً یک تولیدکننده نیست؛ بلکه یک زنجیره ارزش کامل پسته را در اختیار دارد.
۴. ایران؛ تولیدکننده بزرگ با مزیت‌های تحت فشار
ایران همچنان یکی از سه کشور اصلی تولیدکننده پسته جهان است. برآورد INC برای فصل ۲۰۲۵/۲۶ تولید ایران را حدود ۲۲۵ هزار تن و USDA آن را حدود ۲۰۰ هزار تن برآورد کرده است. (International Nut & Dried Fruit Council)
اما مسئله اصلی ایران حجم تولید نیست؛ بلکه پایداری تولید و قابلیت تبدیل تولید به صادرات با ارزش بالا است.
USDA کاهش ۱۱ درصدی تولید ایران را به گرمای شدید، خشکسالی و اختلال در آبیاری ناشی از محدودیت برق نسبت داده است. همچنین کوچک‌تر شدن محصول و افزایش سهم مغز پسته در صادرات از پیامدهای شرایط تولیدی عنوان شده است. (USDA Apps)
از سوی دیگر، داده‌های داخلی تصویر مهمی از بازار صادرات ایران ارائه می‌کند. بر اساس گزارش ایانا، در سال ۱۴۰۲ حدود ۲۵ درصد صادرات پسته ایران به کشورهای مشترک‌المنافع، ۲۳ درصد به شرق دور، ۲۱ درصد به شبه‌قاره هند، ۱۴ درصد به بازارهای صادرات مجدد نظیر امارات و ترکیه، ۸ درصد به خاورمیانه و ۷ درصد به اتحادیه اروپا اختصاص داشته است. (خبرگزاری ایانا)
این ترکیب نشان می‌دهد ایران از نظر جغرافیایی بازارهای متنوعی دارد، اما در بخش قابل توجهی از تجارت خود همچنان به بازارهای واسطه‌ای و مسیرهای صادرات مجدد وابسته است.
در سال ۲۰۲۶ نیز این آسیب‌پذیری در حمل‌ونقل آشکار شد. گزارش داخلی انجمن پسته ایران نشان می‌دهد در فروردین ۱۴۰۵ صادرات از مسیر بندرعباس تحت تأثیر شرایط جنگی متوقف شد و صادرکنندگان به مسیرهای جایگزین روی آوردند که موجب افزایش هزینه حمل و تأخیر در تحویل شد. (خبرگزاری ایانا)
۵. ترکیه؛ رقیبی با نوسان بسیار بالا
ترکیه از نظر تولید، یکی از مهم‌ترین رقبای ایران است؛ اما ویژگی مهم بازار ترکیه نوسان شدید تولید است.
گزارش سیاستی وزارت کشاورزی و جنگلداری ترکیه نشان می‌دهد تولید این کشور در سال ۲۰۲۴ به حدود ۳۸۳ هزار تن رسیده است. (وزارت کشاورزی و جنگلداری)
اما INC برای فصل ۲۰۲۵/۲۶ تولید ترکیه را تنها حدود ۱۱۴.۶ هزار تن برآورد کرده است؛ یعنی افتی بسیار شدید در مقایسه با محصول بزرگ سال قبل. (International Nut & Dried Fruit Council)
این نوسان بخشی از ویژگی ذاتی درخت پسته و چرخه باردهی آن است، اما برای بازار جهانی پیام مهمی دارد: قیمت جهانی پسته می‌تواند با تغییر شدید عرضه ترکیه به سرعت تغییر کند.
در عین حال ترکیه بازار داخلی قدرتمندی دارد و بخش مهمی از تولید خود را مصرف می‌کند. گزارش رسمی ترکیه همچنین نشان می‌دهد این کشور در سال‌های اخیر هم‌زمان صادرکننده و واردکننده پسته بوده است؛ در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۷ هزار تن پسته وارد کرده که ۳۱ هزار تن آن از آمریکا و حدود ۱۳ هزار تن از ایران بوده است. (آزمایشگاه‌های کشاورزی)
این موضوع برای ایران مهم است: ترکیه نه فقط رقیب ایران بلکه یک بازار بالقوه برای محصول ایران نیز هست.
۶. چین؛ موتور مهم تقاضای آینده
چین یکی از مهم‌ترین متغیرهای بازار جهانی پسته است.
در سال ۲۰۲۴ چین حدود ۱۳۳.۷ هزار تن پسته وارد کرد. حدود ۹۰.۷ هزار تن از آمریکا و ۴۰.۷ هزار تن از ایران وارد شد. بنابراین آمریکا و ایران به ترتیب تأمین‌کنندگان اصلی بازار چین بودند. (USDA Apps)
داده‌های INC نشان می‌دهد تقاضای چین حتی در سال کم‌محصول آمریکا نیز قابل توجه بوده است. صادرات آمریکا به چین در فصل ۲۰۲۴/۲۵ حدود ۹۷ هزار تن بوده است. (International Nut & Dried Fruit Council)
اهمیت چین تنها در حجم مصرف امروز نیست. رشد درآمد، توسعه طبقه متوسط، فرهنگ هدیه، جشن‌های سنتی، مصرف تنقلات و گسترش محصولات غذایی حاوی پسته، چین را به یکی از مهم‌ترین بازارهای رشد تقاضای بلندمدت تبدیل کرده است.
برای ایران، نزدیکی جغرافیایی و سابقه صادرات به چین یک مزیت مهم است؛ ولی حفظ سهم بازار مستلزم رقابت جدی با آمریکا از نظر کیفیت، ثبات عرضه، قیمت و قابلیت تحویل است.
۷. هند، اروپا و خاورمیانه
هند از دیگر بازارهای رو به رشد است. مصرف پسته در این کشور تحت تأثیر رشد درآمد، تغییر الگوی تغذیه، صنایع شیرینی و محصولات غذایی و فرهنگ مصرف خشکبار افزایش یافته است. USDA مصرف هند را در سال‌های اخیر در محدوده ده‌ها هزار تن قرار داده و روند کلی آن را صعودی نشان می‌دهد. (FAS USDA)
اروپا نیز بازار بسیار مهمی است. اتحادیه اروپا از بزرگ‌ترین مناطق مصرف پسته جهان است و تقاضای آن نه فقط در مصرف مستقیم بلکه در صنایع بستنی، شکلات، شیرینی و محصولات غذایی افزایش یافته است.
در آمریکا نیز بازار داخلی قدرتمند است. USDA پیش‌بینی می‌کند مصرف داخلی آمریکا در فصل ۲۰۲۵/۲۶ به رکورد ۲۲۵ هزار تن برسد. (USDA Apps)
در خاورمیانه نیز تقاضا به ویژه در مناسبت‌هایی همچون رمضان و نوروز افزایش می‌یابد. INC گزارش کرده که در فصل ۲۰۲۵/۲۶ تقاضا از خاورمیانه و آفریقا همچنان قوی بوده و رشد مصرف مغز پسته به‌ویژه در بازارهای غذایی مشاهده شده است. (International Nut & Dried Fruit Council)
۸. تغییر ماهیت تقاضا؛ از «پسته با پوست» به «مغز پسته»
یکی از مهم‌ترین روندهای بازار جهانی، تغییر ترکیب تقاضاست.
بازار سنتی بر پسته با پوست و مصرف به‌عنوان آجیل استوار بود؛ اما بازار جدید به سمت مغز پسته، مغز سبز، پودر پسته و مواد اولیه صنایع غذایی حرکت می‌کند.
INC گزارش کرده که در ایران سهم مغز و مغز سبز در صادرات افزایش یافته و تقاضای مغز پسته در بازار جهانی رشد قابل توجهی داشته است. (International Nut & Dried Fruit Council)
این تحول اهمیت زیادی دارد، زیرا ارزش افزوده هر کیلو محصول فرآوری‌شده می‌تواند به شکل قابل توجهی بالاتر از محصول خام باشد.
بنابراین رقابت آینده کشورها را می‌توان در چهار سطح دید:
تولید → فرآوری → برند → دسترسی به مصرف‌کننده.
کشوری که فقط در سطح اول رقابت کند، بخش مهمی از ارزش اقتصادی زنجیره را از دست خواهد داد.
۹. مهم‌ترین ریسک‌های بازار جهانی
بازار پسته در سال‌های آینده با پنج ریسک اصلی مواجه است:
۱. تغییر اقلیم
خشکسالی، گرمای شدید و کمبود آب مستقیماً عملکرد باغ‌ها را تهدید می‌کند. تجربه ایران در سال‌های اخیر نمونه‌ای روشن از این ریسک است. (USDA Apps)
۲. چرخه باردهی متناوب
تغییر شدید تولید آمریکا و ترکیه میان سال‌های پرمحصول و کم‌محصول موجب نوسان قیمت و موجودی می‌شود.
۳. ژئوپلیتیک و لجستیک
تحریم، جنگ، اختلال مسیرهای دریایی و افزایش هزینه حمل می‌تواند حتی در صورت وجود محصول، امکان صادرات را کاهش دهد.
۴. استانداردهای غذایی
محدودیت‌های مربوط به آفلاتوکسین، باقیمانده سموم، ردیابی و استانداردهای بهداشتی در بازارهای توسعه‌یافته روزبه‌روز مهم‌تر می‌شود. تغییرات مقرراتی در اتحادیه اروپا و سایر بازارها نیز هزینه ورود به بازار را افزایش می‌دهد. (International Nut & Dried Fruit Council)
۵. افزایش رقابت تولیدکنندگان جدید
اسپانیا، استرالیا و سایر کشورهای تولیدکننده در حال توسعه سطح زیرکشت و صنایع فرآوری خود هستند. INC اسپانیا را نمونه‌ای از کشورهایی می‌داند که به دلیل افزایش سطح باغ‌های غیر بارده، ظرفیت رشد قابل توجهی دارند. (International Nut & Dried Fruit Council)
۱۰. چشم‌انداز بازار جهانی در ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷
چشم‌انداز بازار را می‌توان در سه سناریو خلاصه کرد:
| سناریو | وضعیت عرضه | وضعیت تقاضا | پیامد احتمالی |
|---|---|---|---|
| محتاطانه | تولید پایین در ایران و ترکیه | رشد آهسته مصرف | قیمت‌های نسبتاً بالا |
| پایه | تولید متعادل آمریکا و بهبود نسبی سایر کشورها | رشد چین، هند و اروپا | بازار متعادل با قیمت‌های مناسب |
| مثبت برای تولیدکننده | اختلال در عرضه ایران/ترکیه | رشد سریع تقاضای مغز پسته | افزایش قیمت و حاشیه سود |
INC در ارزیابی‌های ۲۰۲۶ تأکید کرده است که بازار جهانی خشکبار همچنان ظرفیت رشد دارد و صنعت بر افزایش مصرف، ادعای سلامت‌محور بودن مغزها و توسعه پایدار تمرکز کرده است. (International Nut & Dried Fruit Council)
بنابراین انتظار می‌رود تقاضای ساختاری پسته در میان‌مدت افزایش یابد، اما رشد قیمت لزوماً خطی نخواهد بود؛ زیرا افزایش تولید آمریکا در سال‌های پربازده می‌تواند بازار را موقتاً با عرضه زیاد مواجه کند.
جمع‌بندی برای بازار ایران
بازار جهانی پسته در نقطه‌ای قرار گرفته که تقاضا جذاب است، اما رقابت حرفه‌ای‌تر شده است.
ایران هنوز سه مزیت بزرگ دارد:
- پایگاه تولید و دانش تاریخی پسته؛
- دسترسی به بازارهای آسیا، خاورمیانه و CIS؛
- تنوع ارقام و امکان توسعه بازار مغز پسته و محصولات فرآوری‌شده.
اما سه ضعف ساختاری نیز دارد:
- ریسک آب و اقلیم؛
- ریسک تحریم، پرداخت و لجستیک؛
- ضعف نسبی در برندینگ و دسترسی مستقیم به مصرف‌کننده نهایی.
از این رو، استراتژی مناسب برای فعالان ایرانی بازار پسته نباید صرفاً «خرید پسته و صادرات» باشد. مدل آینده باید بر خرید هوشمند محصول، تفکیک کیفیت، فرآوری، ایجاد موجودی استراتژیک، بسته‌بندی، برند، فروش مستقیم به بازار هدف و تنوع جغرافیایی مشتریان استوار شود.
برای پسته‌کان، این شرایط یک فرصت مشخص ایجاد می‌کند: به جای رقابت صرفاً قیمتی با صادرکنندگان بزرگ، می‌توان بر پسته ممتاز ایرانی، شناسنامه محصول، منطقه مبدأ، کیفیت، بسته‌بندی، داستان برند و بازارهای خاص تمرکز کرد. بازار جهانی به سمت کالای ارزان‌تر صرفاً به دلیل قیمت حرکت نمی‌کند؛ بخش مهمی از رشد آینده متعلق به محصولاتی است که کیفیت قابل اثبات و ارزش برند دارند.
به بیان ساده، مسئله آینده پسته ایران کمبود تقاضا نیست؛ مسئله اصلی تبدیل مزیت تولید به مزیت تجاری و برند است.
منابع
International Nut and Dried Fruit Council. (2025). Nuts & dried fruits statistical yearbook 2024. INC. (International Nut & Dried Fruit Council)
International Nut and Dried Fruit Council. (2025). Pistachios global statistical review. INC. (International Nut & Dried Fruit Council)
International Nut and Dried Fruit Council. (2026, March). Nutfruit: The voice of the INC for the global nut and dried fruit industry. INC. (International Nut & Dried Fruit Council)
International Nut and Dried Fruit Council. (2026, May 19). 1,300+ global leaders convene at INC Congress in Macao to advance future of nuts and dried fruit. INC. (International Nut & Dried Fruit Council)
Republic of Türkiye, Ministry of Agriculture and Forestry. (2025). Antep fıstığı sektör politika belgesi 2025–2029. (وزارت کشاورزی و جنگلداری)
Republic of Türkiye, Ministry of Agriculture and Forestry, Agricultural Economics and Policy Development Institute. (2025). Sert kabuklu meyveler ürün raporu 2025. (آزمایشگاه‌های کشاورزی)
U.S. Department of Agriculture, Foreign Agricultural Service. (2026, February). Tree nuts: World markets and trade. USDA. (USDA Apps)
U.S. Department of Agriculture, Foreign Agricultural Service. (2025). Pistachio market update 2025: China. USDA. (USDA Apps)
وزارت جهاد کشاورزی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی. (۱۴۰۵). گزارش و آمار تولید محصولات کشاورزی. (وزارت کشاورزی و جنگلداری)
ایانا. (۱۴۰۵، ۱۳ شهریور). برای پایداری تولید و جایگاه جهانی پسته ایران برنامه‌ریزی شود؛ سهم ۲۱ درصدی ایران از تولید پسته جهانی. خبرگزاری ایانا. (خبرگزاری ایانا)
ایانا. (۱۴۰۵). رشد ۱۳۳ درصدی صادرات پسته در فروردین ۱۴۰۵؛ صادرات به ۷ هزار تن رسید. خبرگزاری ایانا. (خبرگزاری ایانا)
دیدگاه‌ها