صنعت لیزینگ در جهان در نقطه‌ای قرار گرفته است که دیگر نمی‌توان آینده آن را صرفاً با شاخص‌هایی مانند حجم قرارداد، تعداد خودروهای واگذارشده یا نرخ سود ارزیابی کرد. گزارش‌ها و مطالعات شرکت‌های بزرگ مشاوره مدیریت نشان می‌دهد که لیزینگ در حال عبور از مدل سنتی «تأمین مالی خرید دارایی» به سمت ترکیبی از تأمین مالی، خدمات، داده، مدیریت دارایی و تجربه دیجیتال مشتری است (McKinsey & Company, 2020, 2023, 2025).
تغییر ماهیت لیزینگ در جهان
یکی از مهم‌ترین روندهای صنعت، تغییر تدریجی از مالکیت (Ownership) به استفاده (Usership) است. McKinsey معتقد است تغییر رفتار مشتری، تمایل به انعطاف‌پذیری بیشتر و تحول فناوری، مرز میان خرید، اجاره، لیزینگ و مدل‌های اشتراکی را در حال تغییر قرار داده است (McKinsey & Company, 2020, 2023). در این شرایط، مشتری بیش از گذشته به جای اینکه صرفاً «دارایی» خریداری کند، به دنبال دسترسی به یک خدمت با هزینه قابل پیش‌بینی است.
BCG نیز در بررسی بازار اشتراک خودرو نشان می‌دهد که subscription را نباید محصولی کاملاً جدا از خرید و لیزینگ دانست؛ بلکه می‌توان آن را نقطه‌ای در طیف مالکیت و استفاده از خودرو تلقی کرد. از این منظر، شرکت‌های موفق آینده می‌توانند خرید، لیزینگ، اشتراک و فروش خودروهای کارکرده را در یک اکوسیستم واحد ترکیب کنند (Boston Consulting Group [BCG], 2023).
این تحول برای شرکت‌های لیزینگ یک پیام روشن دارد: رقابت آینده صرفاً بر سر نرخ تأمین مالی نخواهد بود؛ بلکه بر سر تجربه مشتری، سرعت تصمیم‌گیری، کیفیت داده، مدیریت ریسک و خدمات همراه دارایی خواهد بود.
دیجیتال و هوش مصنوعی؛ موتور نسل بعدی لیزینگ
McKinsey در مطالعه جدید خود درباره Agentic AI در صنعت تأمین مالی خودرو، صنعت را به دلیل فرآیندهای پیچیده، داده‌های پراکنده و حجم بالای فعالیت‌های دستی، دارای ظرفیت قابل توجه برای تحول هوش مصنوعی می‌داند. این شرکت چهار حوزه اصلی کاربرد عامل‌های هوشمند را پیشنهاد می‌کند: فروش و قیمت‌گذاری، خدمات و عملیات، بازاریابی مجدد دارایی و بهینه‌سازی زنجیره ارزش (McKinsey & Company, 2025).
اهمیت این تحول تنها در کاهش هزینه نیست. AI می‌تواند به شرکت لیزینگ کمک کند تا برای هر مشتری، احتمال نکول، ظرفیت بازپرداخت، محصول مناسب، قیمت مناسب و حتی زمان مناسب برای پیشنهاد مجدد را پیش‌بینی کند.
از سوی دیگر، McKinsey در مطالعه مدیریت ارزش باقی‌مانده خودرو نشان می‌دهد که مدل‌های تحلیلی و یادگیری ماشین می‌توانند دقت پیش‌بینی ارزش آتی خودرو را افزایش دهند و به شرکت لیزینگ امکان دهند ارزش باقی‌مانده را به‌صورت مستمر به‌روزرسانی کند (McKinsey & Company, 2023). این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا سودآوری لیزینگ فقط به دریافت اقساط وابسته نیست؛ ارزش دارایی در زمان خروج از قرارداد نیز بخش مهمی از اقتصاد قرارداد است.
مدیریت ارزش باقی‌مانده؛ قابلیت استراتژیک آینده
یکی از تفاوت‌های مهم شرکت‌های لیزینگ پیشرفته با مؤسسات اعتباری سنتی، توانایی آنها در مدیریت چرخه عمر دارایی است. McKinsey پیشنهاد می‌کند شرکت‌های لیزینگ علاوه بر اعتبارسنجی مشتری، برای پیش‌بینی ارزش دارایی، مدیریت پرتفوی، قیمت‌گذاری مجدد و فروش دارایی‌های برگشتی نیز قابلیت‌های تحلیلی ایجاد کنند (McKinsey & Company, 2023).
بنابراین، لیزینگ آینده فقط یک Lender نیست؛ بلکه تا حدودی یک Asset Manager نیز خواهد بود.
این تغییر در صنعت خودرو اهمیت بیشتری دارد، زیرا تحول خودروهای برقی، تغییر فناوری، تغییر قیمت خودروهای کارکرده و ورود برندهای جدید می‌تواند ریسک ارزش باقی‌مانده را افزایش دهد. McKinsey در مطالعه جدیدتر خود نیز بر تنوع‌بخشی پرتفوی، قراردادهای بازخرید با تولیدکنندگان و استفاده از مدل‌های AI برای مدیریت این ریسک تأکید کرده است (McKinsey & Company, 2024).
Embedded Finance؛ تهدید جدید برای لیزینگ سنتی
یکی دیگر از تحولات مهم، ظهور Embedded Finance است. در این مدل، مشتری لزوماً برای دریافت تأمین مالی به شرکت مالی مراجعه نمی‌کند؛ بلکه هنگام خرید خودرو، تجهیزات یا کالا، پیشنهاد تأمین مالی را همان‌جا دریافت می‌کند.
این تحول می‌تواند جایگاه سنتی شرکت‌های لیزینگ را تهدید کند. اگر یک خودروساز، فروشگاه، پلتفرم تجارت الکترونیکی یا فین‌تک بتواند تأمین مالی را در نقطه فروش ارائه کند، ممکن است مشتری دیگر شرکت لیزینگ را به‌عنوان نقطه تماس اصلی خود نشناسد.
از این منظر، آینده لیزینگ به‌شدت به مشارکت با تولیدکنندگان، فروشندگان، بانک‌ها، فین‌تک‌ها و پلتفرم‌های دیجیتال وابسته خواهد بود.
وضعیت صنعت لیزینگ در ایران
شرایط ایران البته با اروپا و آمریکا تفاوت جدی دارد. بازار لیزینگ ایران هنوز از نظر عمق، اندازه و تنوع محصول فاصله زیادی با بازارهای پیشرفته دارد؛ اما همین عقب‌ماندگی می‌تواند به فرصتی برای جهش تبدیل شود.
بر اساس اظهارات مطرح‌شده در همایش ملی صنعت لیزینگ و تأمین مالی، حجم منابع صنعت لیزینگ ایران حدود ۴۰ همت اعلام شده است. یاسر مرادی، متخصص حقوق بانکی، این اندازه را با توجه به سابقه چند دهه‌ای صنعت، پایین ارزیابی کرده و یکی از مشکلات اصلی را محدود بودن ظرفیت تجهیز منابع دانسته است (مرادی، ۱۴۰۴).
از دیدگاه مرادی، لیزینگ‌های ایران علاوه بر محدودیت منابع، با محدودیت در ابزارهای قراردادی نیز مواجه‌اند. وی معتقد است شرکت‌های لیزینگ در چارچوب فعلی عمدتاً به اجاره به شرط تملیک و فروش اقساطی محدودند، در حالی که استفاده گسترده‌تر از ظرفیت‌هایی مانند مرابحه و کردیت‌کارت می‌تواند دامنه فعالیت صنعت را توسعه دهد (مرادی، ۱۴۰۴). (Telegram)
موضوع مهم دیگر، رقابت با لندتک‌ها و بازیگران دیجیتال است. مرادی تصریح کرده که ورود لندتک‌ها با خدمات غیرحضوری و مشتری‌پسند، بخشی از بازار قسطی‌فروشی را به سمت این بازیگران سوق داده است و تداوم فعالیت لیزینگ‌ها را به بازتعریف نقش آنها و نحوه تعامل با نهادهای مالی جدید وابسته می‌کند (مرادی، ۱۴۰۴). (Telegram)
این مسئله از نظر استراتژیک بسیار مهم است: تهدید اصلی صنعت لیزینگ ایران کاهش نیاز مردم به تأمین مالی نیست؛ بلکه انتقال رابطه با مشتری از لیزینگ‌ها به بازیگران جدید است.
نشانه‌های ظرفیت رشد
با وجود مشکلات ساختاری، عملکرد برخی شرکت‌ها نشان می‌دهد که بازار قابلیت رشد دارد. برای نمونه، طبق گزارش منتشرشده از مجمع سالانه بهمن لیزینگ، این شرکت در سال ۱۴۰۴ تعداد ۲۷۴۶ دستگاه خودرو لیزینگ کرده که نسبت به سال قبل حدود ۱۰۰ درصد رشد داشته است. فروش شرکت به ۵.۳ همت و سود خالص به ۷۲۰ میلیارد تومان رسیده است (بهمن لیزینگ، ۱۴۰۵). (Telegram)
بنابراین مسئله صنعت ایران را نمی‌توان صرفاً «نبود بازار» دانست. مسئله اصلی تبدیل تقاضای بالقوه به کسب‌وکاری سودآور، مقیاس‌پذیر و کم‌ریسک است.
چهار سناریوی آینده صنعت لیزینگ ایران
| سناریو | ویژگی |
|---|---|
| ۱. تداوم وضع موجود | تمرکز بر خودرو، فروش اقساطی، فرآیندهای نسبتاً سنتی و اتکای زیاد به منابع محدود |
| ۲. لیزینگ تخصصی | تمرکز بر بخش‌هایی مانند خودرو، تجهیزات، ماشین‌آلات، حمل‌ونقل و SME |
| ۳. لیزینگ دیجیتال | اعتبارسنجی آنلاین، قرارداد دیجیتال، تصمیم‌گیری سریع و وصول داده‌محور |
| ۴. پلتفرم تأمین مالی و دارایی | ترکیب تأمین مالی، بیمه، خدمات، داده، مدیریت دارایی و بازار ثانویه |
به نظر می‌رسد سناریوی چهارم از نظر خلق ارزش بلندمدت جذاب‌ترین گزینه باشد، هرچند تحقق آن در ایران نیازمند اصلاح مقررات، دسترسی به منابع و سرمایه‌گذاری فناوری است.
دستورکار پیشنهادی برای مدیران لیزینگ
بر مبنای روندهای جهانی و شرایط ایران، مدیران شرکت‌های لیزینگ باید پنج تحول را در دستور کار قرار دهند:
۱. تحول مدل کسب‌وکار:
از «فروش قرارداد لیزینگ» به «راهکار تأمین مالی دارایی» حرکت کنند.
۲. تحول مشتری:
مشتری را بر اساس رفتار و توان مالی تقسیم‌بندی کنند، نه صرفاً نوع دارایی.
۳. تحول فناوری:
فرآیند اعتبارسنجی، قرارداد، پرداخت و وصول را تا حد امکان دیجیتال کنند.
۴. تحول ریسک:
AI و تحلیل داده را برای اعتبارسنجی، تقلب، وصول و پیش‌بینی ارزش باقی‌مانده به کار گیرند.
۵. تحول اکوسیستم:
به جای رقابت صرف با فین‌تک‌ها و بانک‌ها، با آنها همکاری اکوسیستمی ایجاد کنند.
جمع‌بندی
آینده صنعت لیزینگ در جهان به سمت Digital Leasing، Embedded Finance، AI-based Underwriting، Dynamic Pricing، Asset Lifecycle Management و Subscription Models حرکت می‌کند. مطالعات McKinsey و BCG نشان می‌دهد شرکت‌هایی که بتوانند این قابلیت‌ها را در یک مدل کسب‌وکار منسجم ترکیب کنند، احتمالاً از شرکت‌هایی که صرفاً بر تأمین مالی سنتی متکی هستند، مزیت بیشتری خواهند داشت (BCG, 2023; McKinsey & Company, 2023, 2025).
در ایران، فرصت بزرگ صنعت لیزینگ اتفاقاً در همین فاصله توسعه‌یافتگی قرار دارد. صنعت هنوز کوچک است و محدودیت‌های مقرراتی و منابع مالی دارد، اما افزایش قیمت دارایی‌ها، نیاز بنگاه‌ها به تأمین مالی و رشد اقتصاد اقساطی، تقاضای بالقوه قابل توجهی ایجاد کرده است.
بنابراین سؤال استراتژیک مدیران لیزینگ دیگر نباید این باشد که:
«چگونه قراردادهای بیشتری بفروشیم؟»
بلکه باید این باشد:
«چگونه به پلتفرم هوشمند تأمین مالی و مدیریت چرخه عمر دارایی تبدیل شویم؟»
این تغییر نگاه، به‌ویژه برای شرکت‌های لیزینگ وابسته به بانک‌ها و هلدینگ‌های مالی، می‌تواند مبنای طراحی یک برنامه تحول سه‌ساله با محورهای مدل کسب‌وکار، محصول، دیجیتال، هوش مصنوعی، تأمین مالی و مدیریت ریسک باشد.
منابع | APA 7
منابع بین‌المللی
Boston Consulting Group. (2023, January 10). The rise of the car subscription market. https://www.bcg.com/publications/2023/the-rise-of-the-car-subscription-market (BCG)
McKinsey & Company. (2020, November 9). Subscribed to the future: Auto finance yet? https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/subscribed-to-future-auto-finance-yet (مک کینزی)
McKinsey & Company. (2023, March 1). Car leasing in Europe: Managing residual value for a €12 billion opportunity. https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/car-leasing-in-europe-managing-residual-value-for-a-12-billion-euro-opportunity (مک کینزی)
McKinsey & Company. (2023). Mobility finance. https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/how-we-help-clients/mobility-finance (مک کینزی)
McKinsey & Company. (2024). Auto leasing amid declining used-car prices in Europe. https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/auto-leasing-combating-declining-used-car-prices-in-europe (مک کینزی)
McKinsey & Company. (2025, November 12). Agentic AI: A new path to value in the auto finance industry. https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/agentic-ai-a-new-path-to-value-in-the-auto-finance-industry (مک کینزی)
منابع ایران
بهمن لیزینگ. (۱۴۰۵). گزارش عملکرد سال مالی ۱۴۰۴ و مجمع عمومی سالانه شرکت. اطلاعات منتشرشده در رسانه‌های اقتصادی و بازار سرمایه. (Telegram)
مرادی، یاسر. (۱۴۰۴). ۸ نکته در خصوص صنعت لیزینگ؛ ادامه حیات یا سقوط آزاد؟ ارائه‌شده در همایش ملی «صنعت لیزینگ و تأمین مالی»؛ بازنشر در شبکه اطلاع‌رسانی حقوق بانکی. (Telegram)
انجمن ملی لیزینگ ایران. (۱۴۰۳–۱۴۰۵). مطالب و گزارش‌های تخصصی صنعت لیزینگ و تأمین مالی. انجمن ملی لیزینگ ایران.
نکته استنادی: برای نسخه قابل انتشار در فصلنامه، بهتر است منابع ایرانی نیز دقیقاً مانند منابع خارجی با عنوان سخنرانی/مقاله، تاریخ، نام رسانه، URL و تاریخ دسترسی ثبت شوند؛ به‌ویژه درباره اظهارات همایش لیزینگ، چون بخشی از مطالب فعلاً به‌صورت بازنشر سخنان متخصصان در دسترس است، نه مقاله داوری‌شده.
دیدگاه‌ها